Piše: Siniša Pepić za ATV
Odnosi među državama i narodima rijetko nastaju preko noći. Grade se godinama, kroz političko povjerenje, zajedničke interese i sposobnost da se u važnim trenucima prepozna prostor za saradnju. Republika Srpska i Izrael su u proteklom periodu izgradili upravo takav odnos, a sada se sve jasnije otvara i njegova ekonomska dimenzija.
To je, po mom mišljenju, i najzanimljiviji dio onoga što se danas dešava u odnosima Republike Srpske i Izraela.
Otvaranje Kancelarije Privredne komore Izraela u Banjaluci, razgovori o investicijama i nedavna posjeta Milorada Dodika Izraelu, tokom koje su među temama bili transfer tehnologije, poljoprivreda i vještačka inteligencija, pokazuju prilično jasan pravac. Politički odnosi koji su građeni godinama postepeno dobijaju ekonomski sadržaj.
Za Republiku Srpsku je to vjerovatno i najvažniji dio odnosa sa Izraelom u narednom periodu.
Izrael sa desetak miliona stanovnika u istraživanje i razvoj ulaže oko 6,8 odsto BDP-a, najviše među zemljama OECD-a. Njegov visokotehnološki sektor je prošle godine izvezao oko 85 milijardi dolara i činio 58 odsto ukupnog izraelskog izvoza. Iza tih brojeva stoji ekonomija koja je veliki dio svog razvoja izgradila upravo na onome što nama nedostaje: tehnologiji, istraživanju, kapitalu i sposobnosti da relativno malo domaće tržište poveže sa svjetskim.
Republika Srpska, sa druge strane, ima zemlju, vodu, energiju, prirodne resurse, industrijsku tradiciju i ljude. Pitanje je kako te prednosti učiniti produktivnijim i skupljim.
Tu je Izrael zanimljiv partner.
U poljoprivredi to znači tehnologiju koja sa iste površine omogućava veću i sigurniju proizvodnju. U upravljanju vodom znači iskustvo zemlje koja je nedostatak jednog od osnovnih resursa pretvorila u tehnološku prednost. U sajber bezbjednosti govorimo o oblasti koja više nije samo pitanje za IT sektor, nego za banke, elektroenergetiku, institucije i praktično svaku ozbiljnu kompaniju. Vještačka inteligencija, medicina i druge visokotehnološke oblasti otvaraju prostor koji je još širi.
Ne vidim razlog da Republika Srpska u tom odnosu bude samo kupac tehnologije.
Mnogo je važnije tražiti modele u kojima će naša preduzeća biti partneri, dobavljači ili dio zajedničke proizvodnje. Ako se izraelsko znanje i kapital mogu povezati sa našim resursima i proizvodnim kapacitetima, onda saradnja dobija potpuno drugačiju ekonomsku vrijednost. Posebno ako taj odnos našim kompanijama otvori tržišta do kojih same teško dolaze.
U tome je, po mom mišljenju, i suština ekonomske diplomatije male ekonomije. Ne možete veličinom konkurisati velikima, ali možete biti brži u prepoznavanju interesa i pametniji u izboru partnera.
Izrael je dobar primjer upravo takve logike.
Nedostatak vode nije spriječio razvoj poljoprivrede, nego je proizveo tehnologije upravljanja vodom. Malo domaće tržište nije ograničilo razvoj kompanija, nego ih je od početka usmjerilo prema svijetu. Bezbjednosni izazovi stvorili su industrije koje danas prodaju znanje i tehnologiju na globalnom tržištu.
Republika Srpska, naravno, ne može i ne treba da kopira Izrael. Ali može da prepozna šta od tog iskustva odgovara našim potrebama.
Zato je važno i to što odnosi više nisu ograničeni samo na politički nivo. Kancelarija Privredne komore Izraela u Banjaluci stvara adresu preko koje naši i izraelski privrednici mogu neposrednije da razgovaraju. Dodikova posjeta Izraelu nekoliko dana kasnije taj proces je podigla na viši politički nivo i direktno ga povezala sa tehnologijom, investicijama i privredom.
To je i jedan od rezultata politike koju je aktuelna vlast Republike Srpske prema Izraelu gradila u prethodnom periodu. Odnos nije nastao početkom septembra, niti se povjerenje sa izraelskim političkim i poslovnim krugovima moglo izgraditi za nekoliko sastanaka. Danas se, međutim, pojavljuje mogućnost da se taj politički kapital mnogo neposrednije pretvara u ekonomski.
Upravo zbog toga oktobarski izbori dolaze u zanimljivom trenutku.
Ako se danas razgovara o transferu tehnologije, investicijama, poljoprivredi, vještačkoj inteligenciji i bezbjednosti, onda je jasno da se ti poslovi ne završavaju do kraja kampanje.
Investicioni ciklusi traju godinama, a ozbiljan partnerski odnos još duže. U takvim okolnostima kontinuitet nije apstraktan politički pojam, nego vrlo praktično pitanje predvidljivosti.
Slično sam pisao i kada je riječ o finansijskoj stabilnosti Republike Srpske. Kada jedan model prođe kroz težak period i otvori prostor za sljedeću fazu, racionalno je sačuvati ono što daje rezultat i na tome graditi dalje. Ista logika važi i u ekonomskoj diplomatiji.
Aktuelne institucije su otvorile ovaj kanal sa Izraelom, izgradile politički odnos i počele da mu daju privrednu infrastrukturu. Ekonomski efekat tog posla neće se u punoj mjeri vidjeti u septembru ili oktobru, nego kroz projekte koji će se realizovati narednih godina. Upravo zato je kontinuitet aktuelne politike prema Izraelu važan i nakon oktobra, kada ono što je danas politički i institucionalno postavljeno treba pretvarati u investicije, tehnologiju i nove poslove.
Jevrejska rečenica „Dogodine u Jerusalimu“ ima značenje koje je mnogo dublje od bilo kakve ekonomske metafore.
Ali u našem slučaju može poslužiti i kao dobar podsjetnik na ono što bi trebalo da bude sljedeća faza odnosa Republike Srpske i Izraela.
Dogodine u Jerusalimu.
Po tehnologiju.
