Savjet Crkvene opštine sarajevske na sjednici od 12. marta 1939. godine odobrio je projekat arhitekte Aleksandra Deroka da se od krstova i spomenika sa Carine zida Kapela vidovdanskih heroja na Koševu, kako bi se oni sačuvali kao svjedočanstvo srpskog trajanja u Sarajevu, rekao je Srni publicista Dragan Mijović.
Piše: Željka Domazet
Ekshumacija groblja na Carini konačno je počela dva mjeseca kasnije, sa planom prekopavanja više od 1.500 grobova, sa kojih će prethodno biti uklonjeni spomenici.
– Svim poslovima oko ekshumacije, prenošenja kostiju, gradnje kripte i konačno gradnje kapele za vidovdanske heroje rukovodio je Savjet crkvene opštine u sastavu – predsjednik Stevo Prnjatović, trgovac; Simo Umićević, nadsavjetnik; dr Kašiković; Đorđe Mandrapa, trgovac; Svetozar Cvijetić, trgovac; Tanasije Nastić, ugostitelj; Jovo Zagorac, trgovac i drugi. U tome su im značajno pomagali članovi Eparhijskog upravnog odbora – Jovo Šošić, Živko Nježić i Vasilj Grđić. Sve je činjeno sa blagoslovom mitropilita Petra Zimonjića (potonjeg Svetog Petra Dabrobosanskog) – precizira Mijović.
Mijović ističe da je stručni nadzor ekshumacije, uz evidentiranje spomenika vršio istaknuti srpski naučnik i bivši direktor Zemaljskog muzeja u Sarajevu – dr Vladislav Skarić, uz asistenciju muzejskog kustosa Milana Karanovića.
On kaže da je Skarić precizno evidentirao sve spomenike i opisao one karakteristične, te da je od 1.500 njih probrao gotovo 700 za zidanje kapele.
– Radovima na ekshumaciji rukovodio je Uroš Bogdanović. Od jutra do mraka radilo je oko 100 radnika, uglavnom Srba, angažovanih iz okoline Sarajeva. Prekopano je hiljade metara kubnih zemlje do dubine od 1,3 metra. Već tokom prvog mjeseca izvađeno je 60 velikih posebno urađenih vreća kostiju pokojnika. U toku radova je čak i engleski konzul Vibert došao da obiđe ekshumaciju – rekao je Mijović.
Mijović ističe da je značano reći da su bile rijetke grobnice u kojima je sahranjen samo jedan pokojnik, jer su stare srpske porodice i duže od jednog vijeka sahranjivale svoje članove u istu grobnicu.
– Tako je prilikom svake nove sahrane vađeno mnogo kostiju prethodnih pokojnika, što bješe česta pojava. Pričalo se o jednoj sahrani kad je iz grobnice izvađena hrpa kostiju, sa čak dvanaest lobanja, da bi se u nju spustio „novi“ pokojnik. Nekad se sahranjivalo i bez kovčega, grobnica se oblagala kamenim pločama kojima je poslije i poklapana – otkriva Mijović.
Otkrića u eshumaciji
Mijović ističe da interesantno bješe da je jedan broj muških kostura pripadao „dvometrašima“, iako je tadašnja prosječna visina ljudi bila dosta manja od današnje.
– Na mnogim kostima su bile vidljive povrede oštrim predmetima, a u jednu mušku i jednu dječju lobanju bili su zabijeni kovani ekseri. Samo 18 pokojnika katolika ekshumirao je Župski ured u Sarajevu i prenio u katoličko groblje – kaže Mijović.
Mijović nastavlja da je, osim ostataka odjeće i raznih ličnih predmeta, nađeno ponešto starog novca, nakita, srebrnih toka „na prsima“ i dugmadi (puljki), pokoja medalja, kaklani, tepeluci, belenzuke, prstenje, amajlije, ikonice, lančići, cigarluci…
Iskopavanju grobova ranije pominjanih vladika, navodi on, prisustovala je komisija Dabrobosanske mitropilije, prota Marko Maksimović, predsjednik Crkvenog suda Janko Brezančić, prota Stevan Petrović, inspektor Simo Stanivuković i drugi.
– Grobnice su bile ozidane opekom i kamenom i kao što je već rečeno, nasilno su otvarane i pljačkane, izuzev grobnice Pajsija, mitropolita zvorničkog, koji je kao Grk sahranjen po tamošnjem običaju. Naime, grčke vladike se u punoj liturgijskoj odeždi, sa mitrom na glavi, ararom, felonom, epitrahiljem, uz krst i štaku postavljaju na jednu naročitu stolicu, za koju budu pričvršćeni, sa rukama namještenim kao za blagoslov. U tom položaju nose se od crkve do groblja između vjernog naroda i u tom sjedećem položaju se i sahranjuju u nešto dublji grob, koji se odozgo zatvara pločom – napominje Mijović.
Mijović pojašnjava da je položaj kostura jasno ukazivao na takvu vrstu sahrane vladike Pajsija.
On navodi da će kosti svih vladika biti pohranjene u naročite kovčege i prenijete u kriptu na Koševu, uz odgovarajući crkveni obred.
– Do kraja ekshumacije prekopane su hiljade metara kubnih zemlje na oko 15 dunuma površine i tako je otvoren veliki plac. U septembru te 1939. godine i kapela na Koševu je dovršena, troškove njene gradnje u iznosu od blizu 200.000 dinara donirao je predsjednik Crkvenog odbora Stevo Prnjatović sa suprugom Julom. O samoj sahrani vidovdanskih heroja kasnije će biti više govora. Nažalost, početak gradnje bogoslovije omeo je početak Drugog svjetskog rata, koji je donio neviđeno stradanje Srba i njihove crkve, a šta je uslijedilo poslije 1945. godine sa otimanjem imovine SPC već je dobro poznato – istakao je Mijović.
