Liberalna hegemonija SAD devedesetih godina prošlog vijeka imala je benigne namjere, u eri relativne stabilnosti i mira u svijetu, jer se smatralo da ukoliko postoji jedna velesila u svijetu, da to znači da nema rivaliteta, nestabilnosti ni tenzija, izjavio je profesor Glen Dizen.
– Krajem dvadesetog vijeka, ljudi su počeli da uviđaju da je to samo privremeni poredak. Održavanjem globalne dominacije, tadašnje SAD su iscrpile resurse, izgubile kontrolu nad svim regionima i dobile lošu reputaciju kako kod rivala, tako i kod saveznika. To je prouzrokovalo da nove sile stupe na globalnu scenu – naveo je Dizen u obraćanju na Evropskom samitu o ekonomiji i bezbjednosti u Banjaluci, na kome je više od 100 učesnika iz preko 20 zemalja.
On je rekao da je u toku ponovno buđenje rusko-kineskog partnerstva, formiranje BRIKS-a i ostalih ekonomskih saveza koji su proistekli kao odgovor na hegemoniju tadašnjih SAD tokom devedesetih.
– Došlo je i do podjele i rivalstva i među zapadnim silama, čak i nekadašnjim najvećim saveznicama. To je bio dokaz da je ta globalna hegemonija bila kratkog daha – naglasio je Dizen.
Prema njegovim riječima, najveća greška tog perioda je što je Zapad krenuo putem neprijateljstva prema Rusiji.
– Uprkos upozorenjima mnogih američkih vojnih zvaničnika i stratega da je uspostavljanje NATO hegemonije i demonizovanje Rusije bio izrazito loš potez, to se u Evropi dogodilo Ugovorom o kolektivnoj i nedjeljivoj bezbjednosti, postavljajući temelje za sadašnje stanje – podsjetio je Dizen.
On je napomenuo da su tadašnji evropski zvaničnici potcijenili Rusiju kao oslabljenu zemlju i nebitnog igrača na svjetskoj sceni, ali nisu mogli da uzmu u obzir brz oporavak ruske ekonomije i vojne moći.
Dizen je naveo da je nedjeljiva bezbjednost upravo ta koja je, gurajući granice Alijanse prema Rusiji, stvorila podjele i u novim državama bivšeg Sovjetskog Saveza i stavila ih u nezavidnu situaciju da balansiraju između dvije suprotstavljene strane na svojim granicama.
On je podsjetio da su određeni NATO zvaničnici upozoravali još početkom vijeka da bi svaki pokušaj prijema Ukrajine u Alijansu izazvao odgovor sa ruske strane, kao i ogromne podjele među ukrajinskim stanovništvom.
– Sada, kada se doba jednostrane hegemonije završilo, partnerstvo Moskve i Pekinga je jače nego ikada i udruženim radnim snagama, resursima i inovativnošću predvode drugu stranu četvrte industrijske revolucije – rekao je Dizen, nabrajajući kineske i ruske firme i subjekte koji su ozbiljni konkurenti u oblastima sa tradicionalno zapadnjačkom dominacijom.
Prema njegovim riječima, kada je Zapad odlučio da od Ukrajine napravi bojno polje a ne most prema Rusiji, Rusi su odlučili da će se san o „zajedničkom evropskom domu“ naprasno završiti.
– Prvi put u posljednih 300 godina, Rusija se za modernizaciju ne okreće ka zapadu umjesto ka istoku. Ovo bi bilo savršeno vrijeme da imamo Rusiju na našoj strani ili barem kao neutralog saradnika koji se naginje više prema SAD i Evropi – naglasio je Dizen.
On je dodao da veliko evroazijsko partnerstvo, koje predvode Rusija i Kina, privlači veliki broj manjih ili slabije razvijenih država koje vide svoju priliku u multipolarnom svjetskom poretku.
Osloniti se na multipolarnost
Norveški politikolog Glen Dizen ukazao je u obraćanju na Evropskom samitu o ekonomiji i bezbjednosti u Banjaluci da svijetu ne postoji odgovarajući balans, ali se treba osloniti na multipolarnost.
Dizen je naveo da u multipolarnom sistemu države pokušavaju da prošire svoje veze i odnose sa drugima.
– Ne želite da stavite sva jaja u jednu košaru, posebno ako taj neko moćniji od vas – rekao je Dizen, osvrćući se na odnose SAD i Kine.
Dizen je podsjetio na nedavni susret američkog predsjednika Donalda Trampa sa predsjednikom Si Đinpingom u Kini, kao i kasniju posjetu ruskog predsjednika Vladimira Putinu Pekingu.
– Oni su postigli razumijevanje o tome kako vide razvoj multipolarnog svijeta u budućnosti, ali naravno ekonomska arhitektura ovog se gradi već nekoliko godina – rekao je on, dodajući da je razvoj događaja kojem smo sada svjedoci veoma značajan.
Dizen, koji je profesor na Univerzitetu Jugoistočne Norveške, istakao je da se promijenila i kalkulacija Rusije u odnosu na 90-te i 2000-te kada je više tražila veće intergacije u Evropi i sa SAD, dok Kina, Iran i druge zemlje na Istoku nisu bile toliko značajne.
– U multipolarnom sistemu te zemlje na istoku postale su ključni strateški partneri, što je potrebno kao ravnoteža NATO-u – rekao je on u obraaćnju na Sanitu koji je okupio više od 100 učesnika iz preko 20 zemalja.
Dizen je podsjetio da je Tramp u prvom mandatu govorio da saradnja sa Rusijom nije loša, već dobra stvar, što je u stvari prednost za SAD.
On je napomenuo da Tramp u drugom mandatu pokušava da brzo okonča rat u Ukrajini, jer rat „sprečava prirodni mehanizam multipolarnog sistema“.
– Odmah nakon toga SAD su od suštinski protivnika prerasle u efikasnog bilateralnog i trgovinskog partnera Rusije, međutim to nije zaživjelo. Kako se proksi rat u Ukrajini nastavlja, za koji Rusija tvrdi da u stvari predstavlja egzistencijalnu prijetnju, sve druge politike su podređene tome. To znači rusku podršku Iranu i veću okrenutost Kini, što se ne možda ne bi desilo da nije bilo rata u Iranu – rekao je Dizen.
Multipolarnost prilika za male i srednje zemlje
Multipolarnost predstavlja priliku za male i srednje zemlje da iskoriste maksimum od svojih ekonomija i da diverzifikuju ekonomsku aktivnost, izjavio je profesor Glen Dizen.
On je u obraćanju na Evropskom samitu o ekonomiji i bezbjednosti u Banjaluci, na kome je više od 100 učesnika iz preko 20 zemalja, kao primjer zemlje koja želi sama da se razvija naveo Tursku, koja ne želi da bude zavisna ni od SAD, ni od Rusije, ni od Kine, nego želi da sama diverzifikuje svoju ekonomsku aktivnost.
Prema njegovim riječima, slično se desilo i u SAD, koje su prekinule zavisnost od Velike Britanije i stekle nezavisnost.
Dizen je podsjetio na riječi Aleksandra Hamiltona, koji je rekao da se „politička nezavisnost ne može održati bez ekonomske nezavisnosti“.
On je istakao da su SAD su razvile svoj, američki sistem, na stubovima industrije, saobraćajne infrastrukture i finansija.
– Isto se vidi u multipolarnom svijetu, gdje velike sile takođe imaju svoje stubove nezavisnosti – Kina želi liderstvo, Rusija želi tehnološku nezavisnost i da bude dovoljna sebi. To se vidi i u drugim zemljama, koje razvijaju svoje banke, koriste sopstvene valute i imaju svoj sistem plaćanja i osiguranja – naveo je Dizen.
On je naglasio da su SAD nezavisne, ali da je nezavisnost uvijek srazmjerna sa zavisnošću od drugih, jer je uvijek neka zemlja zavisna od druge.
– To se može promijeniti kroz to da zemlje budu same sebi dovoljne i kroz raznolikost odnosa. Rusi žele odnose i sa Indijom, i sa SAD, i sa Evropom, ali suočeni sa egzistencijalnom prijetnjom, oni se okreću Kini. Evropljani griješe kada misle da se sukobom sa Rusijom kreće ka nekom bipolarnom hladnom ratu – sa liberalnim Zapadom i nekim kolektivnim autoritetom na Istoku – te da zato treba oživjeti principe transatlantske bezbjednosti, uz vjerovanje da će NATO biti jači nego ikad – napomenuo je Dizen.
On je izrazio uvjerenje da će se desiti upravo suprotno, te da NATO neće preživjeti dugoročno ukoliko se ne prilagodi, jer evropski lideri ne shvataju da svijet postaje multipolaran i Evropa nije ključni centar moći.
Dizen je ocijenio da će SAD u multipolarnom svijetu biti usredsređene na zapadnu hemisferu, ali i na Aziju.
On smatra da cilj Evrope treba da bude da ojača odnose sa SAD i prihvati trenutne realnosti kada se radi o poretku zasnovanom na multipolarnosti, jer „Evropa sada slabi“.
Veze sa Rusijom važne iz za Evropu i za Ameriku
Profesor Glen Dizen smatra da EU i SAD moraju da diverzifikuju svoje ekonomske i druge veze, u skladu sa multipolarnim sistemom, a da se to naročito odnosi na veze sa Rusijom.
On je na prvom Evropskom samitu o ekonomiji i bezbjednosti u Banjaluci, u organizaciji Gold instituta, rekao da su lažne prijetnje da će Rusija sada da umaršila u Francusku ili Pariz, a politička EU potkopava ekonomski Evropu i više ne može da pregovara sa jedne zajedničke pozicije.
Dizen je naveo da u multipolarnom sistemu postoji šansa da male države maksimizuju svoju ekonomiju i mnoge male države su za to zainteresovane.
On je podsjetio da su SAD razvile svoju ekonomiju sa tri stuba, uključujući industriju, fizički transport, puteve i infrastukturu, te finansijsku stabilnost, te da se u multipolarnom sistemu vidi ista logika kod Rusije, Kine i drugih zemalja.
– Raspodjela moći koju smo imali ranije se drastično promijenila – rekao je Dizen.
Prema njegovim riječima, zadržavanje velikog prisustva u Evropi nije održiva opcija za Amerikance.
On je dodao da države kao što su Rusija i Kina sada teže da imaju razvijen tehnološki suverenitet ili samoodrživost plus dodatni digitalni nezavisni sistem, kao i transportne koridore.
– Tu je kineska inicijativa „Pojas i put“, Rusija ima svoje koridore na sjeveru i na kraju tu su elemenski finansijske moći. Rusija razvija svoje poluge finansije moći, samo dodstatnosti, izašla je iz sistema Svift, itd – rekao je on.
Dizen je istakao da osim Kine Rusija želi odnose sa Indijom, ali i SAD.
On je dodao da zemlje kao što je Indija ne žele da se povezuju samo sa Zapadom ili samo sa Rusijom, one žele nezavisnku ekonomsku politiku, slično kao i Turska.
– Te zemlje suštinski ne žele da budu podređene. Potrebno je prihvatiti nove realnosti, raspodjelu moći i prilagoditi ekonomije u tom smislu – naglasio je Dizen.
On je napomenuo da bi SAD voljele da imaju Rusiju kao partnera u velikom evroazijskom prostoru.
– Rusija se okreće Kini zato jer se u Evropi i dalje sprovodi politika jednopolarnog sistema. Osim toga, kada je Zapad podržao Ukrajinu, Moskva je zaključila da je projekat velike Evrope mrtav – smatra Dizen.
On je pojasnio da je došao kraj periodu od 300 godina usmjeravanja Rusije ka Zapadu.
– Sad prvi put Rusija se okreće Istoku radi saradnje, partnerstva i modernizacije – zaključio je Dizen.
