Plebiscit srpskog naroda u BiH, koji je održan 9. i 10. novembra 1991. godine, predstavlja istorijsko svjedočanstvo da je srpski narod, u jednom od presudnih trenutaka svoje novije istorije, neposredno izrazio opredjeljenje o vlastitoj državnopravnoj budućnosti, istakao je predsjednik Republike Srpske Siniša Karan.
Kolumnu predsjednika Karana povodom 35 godina od plebiscita srpskog naroda u BiH za Medijski sistem Republike Srpske – SRNA prenosimo u cijelosti:
Kada se odlučuje o suštinskim pitanjima državnopravnog položaja i budućnosti jednog naroda, posebnu težinu ima neposredno izražena narodna volja.
Plebiscit srpskog naroda u BiH, koji je održan 9. i 10. novembra 1991. godine, predstavlja istorijsko svjedočanstvo da je srpski narod, u jednom od presudnijih trenutaka svoje novije istorije, neposredno izrazio opredjeljenje o vlastitoj državnopravnoj budućnosti.
Srpski narod je plebiscitom nedvosmisleno i dostojanstveno potvrdio odluku Skupštine srpskog naroda BiH o ostajanju srpskog naroda u zajedničkoj državi Jugoslaviji.
Dakle, pitanje državnopravnog položaja srpskog naroda nije ostalo samo u rukama političkih predstavnika, već je tu odluku Skupštine potvrdio i sam narod. Zato su 9. i 10. novembar 1991. godine trajno svjedočanstvo volje srpskog naroda da sam kroji svoju kapu.
U tome je trajna poruka novembra 1991. godine: narod koji je neposredno izrazio svoju volju o temeljnom državnopravnom pitanju ne može se posmatrati kao objekat političkih odluka drugih, a njegova konstitutivnost, ravnopravnost i pravo na samoopredjeljenje zahtijevaju dosljedno poštovanje.
Plebiscit kao pečat narodne volje
Plebiscit je jedan od najstarijih oblika neposredne demokratije, a primjenjuje se pri odlučivanju o pitanjima najvišeg značaja, pa je uobičajeno da se njima odlučuje o teritorijalnim pitanjima i o državnom uređenju ili obliku vladavine.
Plebiscit kao oblik učešća građana u odlučivanju i ostvarivanju prava i sloboda se rijetko održava. Njegova posebna snaga ogleda se i u tome što plebiscit može raspisati samo državni organ ili međunarodna organizacija, ali i u opšteobavezujućem karakteru donesene odluke, u skladu sa mjerodavnim pravnim poretkom.
Konstitutivnost naroda je korijen ravnopravnosti i oslonac prava na samoopredjeljenje
Konstitutivnost i državnost jednog naroda daje mu pravo da sam ili sa nekim drugim narodom konstituiše vlastitu državu. Da bi jedan narod mogao da bude konstitutivan, on mora da ima svojstvo autohtonog naroda, što znači da ima svoju samoniklost, samorodnost, starosjedilaštvo, odnosno specifičnu kulturu i istorijsko-vjersku, nacionalnu i druge posebnosti.
Dugotrajna i neprekidna baština jednog naroda sa svim svojim specifičnostima, daje mu svojstvo konstitutivnosti. Iz činjenice konstitutivnosti izvodi se pojam ravnopravnosti naroda, odnosno konstitutivni narodi su u svim pravima i obavezama ravnopravni.
Konstitutivni narodi imaju univerzalno i opšteprihvaćeno pravo koje se zove samoopredjeljenje. Ono se ispoljava u pravu toga naroda da se opredijeli za jednu od mogućnosti, a to je da formira samo svoju državu, da formira državu sa jednim ili više drugih naroda, da sam formira državu i da se udruži u savez država ili unije sa drugim državama ili da ulazi u druge oblike državne organizacije.
Pravo na samoopredjeljenje izričito utvrđuju mnogobrojni međunarodni akti i ustavi mnogih zemalja, između ostalih ono je potvrđeno i Poveljom Ujedinjenih nacija, a bilo je sadržano i u osnovnim načelima Ustava SfRJ iz 1974. godine.
Riječ je o pravu koje su koristili mnogi narodi svijeta još od davnina, posebno u novije vrijeme.
Imajući u vidu da je samoopredjeljenje univerzalno pravo, pa pošto se postojeća država (SFRJ) raspala, tada se aktiviralo pravo na samoopredjeljenje svim konstitutivnim narodima.
Od glasa naroda do slova Ustava
Za srpski narod, kome je prijetilo ugrožavanje egzistencijalnog, političkog i identitetskog bića, pravo na samoopredjeljenje je predstavljao osnov opstanka, ravnopravnosti i nacionalne budućnosti.
Proces formiranja Republike Srpske tekao je paralelno sa procesom rješavanja statusa BiH, s tim što se Republika Srpska konstituisala već 1992. godine, a BiH tek 1995. godine.
Osnivanjem Skupštine srpskog naroda u BiH 24. oktobra 1991. godine započeto je zasebno institucionalno organizovanje, potom i Odluka o ostajanju srpskog naroda BiH u zajedničkoj državi Jugoslaviji koja je i potvrđena plebiscitom.
Uslijedili su proglašenje Republike srpskog naroda BiH 9. januara 1992. godine, donošenje Ustava 28. februara i utvrđivanje naziva Republika Srpska 12. avgusta iste godine.
Dakle, plebiscit je u tom procesu imao posebno značajnu ulogu snaženja legitimiteta odluke Skupštine srpskog naroda BiH jer je dao neposrednu saglasnost onih u čije se ime odluka i donosi.
